مجله ساپل
سازمان غذا و دارو چه استانداردهایی برای ظروف پلاستیکی دارویی دارد؟
شاید در نگاه اول یک قوطی یا بطری پلاستیکی فقط یک ظرف ساده به نظر برسد، اما در داروسازی، ظرف دارو بخشی از خودِ فرمولاسیون دارو بهحساب میآید. به زبان ساده، کیفیت و اثرگذاری دارو تا آخرین روزی که مصرف میشود، کاملاً به رفتار این ظرف پلاستیکی بستگی دارد.
پلاستیک چه خطراتی برای دارو دارد؟
پلاستیکها برخلاف ظاهر بیخطرشان میتوانند با دارو وارد واکنش شوند:
- نشت مواد شیمیایی: حل شدن و وارد شدن مواد افزودنی یا نرمکنندههای پلاستیک به داخل دارو.
- جذب ماده موثره: چسبیدن مولکولهای دارویی به جدار داخلی پلاستیک و کم شدن اثر درمانی آن.
- نفوذ هوا و رطوبت: عبور اکسیژن یا رطوبت از دیواره پلاستیک و فاسد شدن داروی حساس.
قوانین سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA)
سازمان FDA در بند 21 CFR 211.94 خیلی صریح گفته که ظرف دارو نباید واکنشدهنده، افزودنکننده یا جذبکننده باشد تا کیفیت و خلوص دارو تغییر نکند. همچنین طبق بخش 501 قانون FD&C، اگر ظرفی مواد سمی به دارو منتقل کند، آن محصول قانوناً «آلوده و تقلبی» شناخته میشود.
الزامات سازمان غذا و دارو ایران
در ایران هم طبق قانون مواد خوردنی و دارویی (مصوب ۱۳۴۶) و بند ۷ دستورالعملهای ملی بستهبندی، جنس ظرف اولیه باید طوری انتخاب شود که در تمام طول عمر قفسهای (Shelf-life)، کوچک ترین اثر منفی روی کیفیت و سلامت دارو نگذارد.
سازمان غذا و دارو چه پلاستیکهایی را برای ظرف دارو مجاز میداند؟
از بین صدها نوع پلاستیک موجود در بازار، فقط تعداد محدودی از پلیمرها تاییدیه لازم برای تماس مستقیم با دارو را دریافت میکنند:
- پلیاتیلن سنگین (HDPE): معروف ترین ماده پلاستیکی برای ساخت بطریهای کدر قرص و کپسول به دلیل مقاومت عالی در برابر رطوبت.
- پلیاتیلن سبک (LDPE): به دلیل انعطافپذیری بالا، انتخاب اصلی برای قطرههای چشمی و شربتها است.
- پلیپروپیلن (PP): مقاوم در برابر حرارت و مناسب برای درپوشها، سرنگها و ظروف قابل استریل.
- پلیاتیلن ترفتالات (PET): پلاستیکی شفاف و مقاوم که کاربرد گستردهای در بطری شربتها و قوطیهای دارویی دارد.
در مقاله پلاستیک مناسب برای بسته بندی مواد دارویی به صورت کامل تری به این موضوع پرداخته ایم.
ممنوعیت پلاستیکهای بازیافتی
یکی از قوانین حتمی FDA و سازمانهای نظارتی این است که استفاده از پلاستیکهای بازیافتی دست دوم در ظروف اولیه دارویی که تماس مستقیم با دارو دارند، مطلقاً ممنوع است. تمام ظروف پلاستیکی دارویی باید حتماً ازمواد اولیه نو تولید شده باشند تا هیچ آلودگی ناشناختهای وارد دارو نشود. شرکت ساپل همواره و تنها از مواد اولیه نو و دست اول برای تمامی ظروف بسته بندی که تولید می کند از جمله بطری های پلی اتیلنی و گالون ها خود استفاده می کند.
استانداردهای پایه و آزمایشهای لازم برای بسته بندی دارو ها
برای اینکه یک پلیمر اجازه ورود به خط تولید ظرف دارو را پیدا کند، باید از فیلتر چند آزمایش مهم بگذرد:
- تطابق با قوانین افزودنیهای غذایی (21 CFR 174-186): پلاستیک استفادهشده در گام اول باید استانداردهای تماس با مواد غذایی را دارا باشد.
- تستهای فیزیکوشیمیایی پلاستیکها (USP <661>): ارزیابی میزان عبور نور، نفوذپذیری بخار آب، وجود فلزات سنگین و باقیماندههای شیمیایی در جدار ظرف.
- تستهای ایمنی زیستی (USP <87> و USP <88>): بررسی دقیق سمیت سلولی و واکنش زیستی جدار پلاستیک روی سلولها و بافتهای زنده برای داروهای حساستر.
جایگاه ظروف پلاستیکی در ضوابط سازمان غذا و دارو ایران
در مقررات ملی ایران، ظروف پلاستیکی در تماس مستقیم با دارو در گروه «سطح ۱ بستهبندی اولیه» قرار میگیرند. بر این اساس، تولیدکننده موظف است گواهیهای آنالیز (COA) مربوط به جنس رزین، تاییدیه عدم سمیت و مستندات کیفیت ظرف (مانند قوطیهای PET یا HDPE) را به سازمان ارائه دهد.
استانداردهای اصالت و برچسب گذاری روی ظروف پلاستیکی در ایران
حتی اگر ظرف پلاستیکی از نظر جنس کاملاً استاندارد باشد، بدون برچسبگذاری درست و شناسههای کنترلی اجازه ورود به بازار را ندارد. سازمان غذا و دارو ایران برای جلوگیری از تقلب و حفظ سلامت بیمار، الزامات مشخصی تعیین کرده است:
شناسه اصالت و کدهای رهگیری (UID / TTAC)
- بارکد دوبعدی و شناسه UID: درج شناسه اختصاصی UID، شماره تجاری فرآورده (GTIN)، شماره سری ساخت (Batch/Lot) و تاریخ انقضا بهصورت متنی و بارکد دوبعدی GS1-Data Matrix (در کادری با پسزمینه سفید و حاشیه زرد) روی ظرف یا برچسب آن الزامی است.
- برچسب غیرقابل جداسازی: اگر شناسه اصالت بهصورت برچسب روی ظرف پلاستیکی چسبانده میشود، کیفیت آن باید بهگونهای باشد که به هیچ وجه قابل جداسازی از بستهبندی نباشد؛ در غیر این صورت فرآورده غیرمجاز شناخته میشود.
اطلاعات ضروری روی سطح اول ظرف (تماس مستقیم با دارو)
طبق دستورالعملهای ملی، موارد زیر باید مستقیماً روی قوطی یا بطری اصلی پلاستیکی قید شوند:
- نام فرآورده و شکل دارویی: درج نام محصول و شکل دارویی (مانند شربت، قرص یا قطره) به هر دو زبان فارسی و انگلیسی با سایز فونت یکسان.
- دوز و مقدار ماده موثره: میزان دقیق ماده موثره به ازای هر واحد مصرفی.
- سری ساخت و تاریخ انقضا: درج سری ساخت و تاریخ انقضا روی سطح اول ظرف الزامی است تا در صورت مفقود شدن جعبه مقوایی، اطلاعات حیاتی دارو در دسترس بیمار باقی بماند.
ارزیابی ریسک بر اساس شکل دارو و آزمونهای پایداری
در قوانین سازمان غذا و دارو (FDA)، همه ظروف پلاستیکی به یک اندازه تحت ارزیابی و سخت گیری قرار نمیگیرند؛ بلکه میزان آزمایش ها کاملاً به روش مصرف دارو و احتمال برهم کنش شیمیایی با ظرف بستگی دارد. و ظروف شیشه ای با پلاستیکی متفاوتند برای مقایسه این دو مقاله ظروف دارویی شیشه ای یا پلی اتیلنی؟ را بخوانید.
دسته بندی ظروف پلاستیکی بر اساس میزان ریسک دارو
- ریسک بسیار بالا (داروهای تزریقی، چشمی و استنشاقی): در داروهای مایع تزریقی یا استنشاقی، هرگونه نشت ترکیبات پلاستیکی مستقیماً وارد خون یا بافتهای حساس میشود. بنابراین ظروف این داروها (مانند کیسههای تزریقی، سرنگهای پرشده یا قطره چکانها) نیازمند کامل ترین آزمونهای زیستی، سمیت شناسی و مطالعات نشت هستند.
- ریسک متوسط (مایعات و شربتهای خوراکی): در داروهای مایع خوراکی، وجود حلالها یا الکل در فرمولاسیون میتواند حل شدن مواد پلاستیک در دارو را تحریک کند. برای این ظروف علاوه بر ارزیابیهای پایه، کنترل عدم نشت حلال و عدم تغییر کیفیت در مصرف طولانی مدت بررسی میشود.
- ریسک پایین (جامدات خوراکی مثل قرص و کپسول): به دلیل جامد بودن دارو، احتمال واکنش شیمیایی با جدار قوطی HDPE بسیار کمتر است. در این ظروف، تمرکز اصلی سازمان غذا و دارو روی عدم نفوذ رطوبت و اکسیژن قرار دارد.
آزمونهای پایداری: اثبات نهایی صلاحیت ظرف
تایید اولیه جنس پلاستیک در آزمایشگاه به تنهایی کافی نیست؛ کیفیت واقعی ظرف باید در طول زمان ثابت بماند:
- تستهای پایداری در طول عمر قفسهای: برای اخذ پروانه دارویی، دارو همراه با ظرف پلاستیکی نهایی خود در شرایط دمایی و رطوبتی واقعی و تسریع شده قرار می گیرد تا مشخص شود ظرف تا آخرین روز تاریخ انقضا دچار تغییر، شکنندگی یا واکنش با دارو نمی شود.
- اثبات سازگاری متقابل: این آزمونها ثابت میکنند که نه ظرف باعث تخریب دارو میشود و نه ترکیبات دارو دیواره پلاستیکی را دفرمه یا تخریب میکنند.
چک لیست ارزیابی ظروف پلاستیکی
1- ارزیابی مواد اولیه و رزین پلاستیک:
- عدم استفاده از پلاستیکهای بازیافتی در ظروف در تماس مستقیم با دارو.
- انطباق رزین با استانداردهای تماس با غذا (مانند 21 CFR 174-186) و دریافت تاییدیه عدم سمیت.
- اخذ گواهی آنالیز (COA) از تامینکننده رزین برای هر سری ساخت.
2- آزمونهای فارماکوپهای و ایمنی زیستی:
- محافظت فیزیکی: انجام آزمونهای عبور نور و نفوذپذیری بخار آب (USP <661> و USP <671>).
- ایمنی شیمیایی: اجرای مطالعات استخراجپذیری و نشت (Extractables & Leachables) و آزمونهای سمیت زیستی (USP <87> و USP <88>) برای داروهای مایع و تزریقی.
- سازگاری و پایداری: ثبت و ارائه دادههای آزمونهای پایداری واقعی و تسریعشده همراه با فرآورده دارویی نهایی.
3- کنترل برچسبگذاری و اصالت:
- درج دقیق اطلاعات ضروری شامل نام فارسی و انگلیسی، دوز، شماره سری ساخت و تاریخ انقضا روی سطح اول ظرف.
- الصاق شناسه رهگیری و کنترل اصالت (UID / GS1-Data Matrix) با برچسبهای غیرقابل جداسازی طبق ضوابط سامانه
- بهرهگیری از مکانیزمهای مقاوم در برابر دستکاری (Tamper-Evident) و ایمن در برابر کودکان در صورت الزام قانونی.
گالن پلاستیکی
بطری پلاستیکی
درب پلاستیکی
