مجله ساپل
اسپارک چیست؟
ماشینکاری تخلیه الکتریکی (EDM) یا اسپارک، یک روش ساخت مثلا ساخت قالب تزریق پلاستیک کاهشی و غیرسنتی است که با استفاده از جرقههای الکتریکی مکرر در مایع دیالکتریک، قطعهکار را ذوب و تبخیر میکند. در این فرآیند ابزار و قطعهکار هیچ تماس فیزیکی مستقیمی با یکدیگر ندارند؛ به همین دلیل، قطعات ظریف بدون تحمل هیچگونه فشار مکانیکی و تغییر شکل، با دقت میکرونی تولید میشوند. این تکنولوژی بهترین جایگزین برای روشهای سنتی جهت ماشینکاری فلزات فوقالعاده سخت و خلق اشکال هندسی بسیار پیچیده به شمار میرود.
تاریخچه و سیر تکاملی اسپارک
اولین دستگاه اسپارک
در سال ۱۹۴۳ میلادی، دو دانشمند به نامهای ب. ر. لازارنکو و ن. ا. لازارنکو در اتحاد جماهیر شوروی مأمور شدند تا روشهایی را برای جلوگیری از فرسایش و جرقهزنی در کنتاکتهای الکتریکی تنگستنی بررسی کنند. آنها اگرچه در مأموریت اولیه خود موفق نشدند، اما به کشف ارزشمندی دست یافتند؛ آنها متوجه شدند که اگر الکترودها در یک مایع دیالکتریک (عایق) غوطهور شوند، فرسایش حاصل از جرقه به شکل بسیار دقیقتری قابل کنترل خواهد بود. این کشف بزرگ، برادران لازارنکو را به اختراع نخستین دستگاه کاربردی ماشینکاری تخلیه الکتریکی (EDM) برای کار روی مواد سخت مانند تنگستن هدایت کرد.
توسعه دستگاه در آمریکا
به طور همزمان و کاملاً مستقل، یک تیم آمریکایی، دستگاه اسپارکی را با هدف خارج کردن متهها و قلاویزهای شکسته از درون قطعات ریختهگری آلومینیومی توسعه دادند. تلاشهای اولیه آنها با استفاده از ابزارهای حکاکی الکتریکی ضعیف چندان موفقیتآمیز نبود. اما در ادامه با ترکیب واحدهای جرقهزنی قدرتمندتر، تکرار خودکار جرقه و سیستم بازهوشمند جایگزینی مایع به کمک یک قطعکننده الکترومغناطیسی، موفق به ساخت دستگاههای کاربردی شدند که قادر به تولید ۶۰ جرقه در ثانیه بود. دستگاههای بعدی که بر پایه طراحی آنها ساخته شد، از مدارهای لامپ خلاء بهره میبردند که قادر به تولید هزاران جرقه در ثانیه بود و سرعت برش را به طرز چشمگیری افزایش داد.
ظهور اسپارک سیمی
نوع جدیدی از این فناوری به نام ماشینکاری اسپارک سیمی در دهه ۱۹۶۰ میلادی برای ساخت ابزارها و قالبها از جنس فولاد سختکاری شده پدید آمد. در این روش، الکترود ابزار به یک سیم نازک تبدیل شد که برای جلوگیری از پاره شدن ناشی از فرسایش، به طور مداوم بین دو قرقره حرکت میکرد تا بخش فعال آن همواره در حال تغییر باشد.
مراحل گامبهگام فرآیند جرقه زنی
- استقرار بدون تماس: ابزار الکترود و قطعهکار در فاصلهای بسیار نزدیک بدون تماس فیزیکی با یکدیگر، درون مایع دیالکتریک مستقر میشوند
- ایجاد میدان الکتریکی: با اعمال ولتاژ از سوی منبع تغذیه، شدت میدان الکتریکی در فاصله میکرونی میان الکترودها به شدت افزایش می یابد
- شکست الکتریکی و تشکیل پلاسما: این میدان قوی سبب شکست عایق مایع دیالکتریک و شکلگیری یک کانال پلاسمای رسانا در محل تخلیه می شود
- ذوب و تبخیر حرارتی: پلاسما حرارت بسیار شدیدی تولید میکند که منجر به ذوب و تبخیر لحظهای بخش بسیار کوچکی از سطح قطعهکار میشود
- پاکسازی ذرات: با قطع جریان، پلاسما فرو میپاشد و مایع دیالکتریک ذرات ذوبشده را شسته و از منطقه خارج میکند تا عایقبندی مجدداً برقرار شود
نقش حیاتی مایع دیالکتریک (روغن یا آب دییونیزه)
تا پیش از رسیدن به ولتاژ شکست، دیالکتریک به عنوان یک عایق اولیه عمل میکند. این مایع وظیفه انتقال حرارت و خنککاری ابزار و قطعهکار، و همچنین شستشوی مداوم برادهها برای پیشگیری از ایجاد اتصال کوتاه را بر عهده دارد .
پارامترهای کلیدی تنظیمات دستگاه
زمان روشن بودن جرقه، مدت زمان پایداری هر جرقه را تعیین میکند؛ زمان طولانی تر جرقههای عمیق تری ایجاد کرده و کیفیت سطح را زبرتر میکند. زمان خاموش بودن جرقه، فاصله زمانی بین جرقهها است که فرصت کافی را به جریان دیالکتریک میدهد تا ذرات فرسوده را از منطقه برش خارج کند.
مزایا و معایب روش اسپارک
اسپارک در مقایسه با روشهای سنتی براده برداری، دارای ویژگیهای متمایز، مزایای برجسته و البته محدودیتهای فنی خاصی است:
مزایای ماشین کاری اسپارک
- ماشینکاری فلزات فوقالعاده سخت مستقل از میزان سختی فیزیکی: یکی از بزرگترین مزیتهای این روش، توانایی بینظیر آن در ماشین کاری فلزات بسیار سخت نظیر تیتانیوم، فولاد سختکاریشده، سوپرآلیاژها و کاربیدها است.
- عدم اعمال نیروی مکانیکی بر قطعهکار: در فرآیند اسپارک هیچ تماس فیزیکی مستقیمی میان ابزار (الکترود) و قطعهکار وجود ندارد. این ماهیت بدون تماس، هرگونه تنش مکانیکی، دفرمه شدن و تغییر شکل قطعهکار را از بین میبرد و امکان ساخت قطعات فوقالعاده ظریف، لولهها، کویته قالب و دیوارههای بسیار نازک و ساختارهای حساس را بدون آسیب فراهم میسازد.
- دستیابی به دقت فوقالعاده بالا و کیفیت سطحی عالی: این فناوری توانایی دستیابی به تلرانسهای بسیار دقیق تا حدود ۲.۵ میکرومتر (±۰.۰۰۰۱ اینچ) و حتی دقتهای هندسی میکرونی در روش اسپارک سیمی را داراست. فرآیند تخلیه الکتریکی سطحی بسیار باکیفیت تولید میکند که نیاز به عملیات پرداخت ثانویه (مانند سنگ زنی یا پولیش) را به شدت کاهش میدهد.
- امکان ایجاد اشکال هندسی پیچیده و شیارهای عمیق: اسپارک به تولیدکنندگان اجازه میدهد تا شیارهای بسیار باریک، سوراخهای فوقالعاده ریز، زوایای مخروطی و حفرههای سهبعدی عمیقی را ایجاد کنند که تولید آنها با ابزارهای برنده دوار سنتی غیرممکن است. همچنین ایجاد گوشههای داخلی کاملاً تیز با شعاعهای بسیار کوچک از دیگر مزایای کلیدی این روش است.
معایب اسپارک
- سرعت پایین برادهبرداری: نرخ حذف ماده در فرآیند اسپارک به دلیل مکانیزم تبخیر و ذوب تدریجی ناشی از جرقهها، بسیار کندتر از روشهای سنتی (مانند فرزکاری یا تراشکاری) است.
- محدودیت ماشینکاری مواد غیررسانای الکتریکی: فرآیند اسپارک اساساً به رسانایی الکتریکی قطعهکار وابسته است. اگرچه روشهایی برای ماشینکاری برخی سرامیکهای عایق تحت شرایط و چیدمانهای خاص پیشنهاد شده است، اما مواد غیررسانای الکتریکی به طور عمومی با این روش قابل ماشینکاری نیستند .
- سایش مداوم الکترود ابزار (سایش ابزار): تخلیه الکتریکی همزمان با برادهبرداری از قطعهکار، بر روی خود الکترود نیز اثر فرسایشی میگذارد و چالهای کوچک روی ابزار ایجاد میکند. این فرسایش مداوم الکترود، بازتولید دقیق گوشههای کاملاً تیز روی قطعهکار را دشوار میکند و نیاز به تعویض مستمر ابزار یا استفاده از استراتژیهای جبرانسازی سایش دارد.
- تشکیل لایه انجماد مجدد : حرارت شدید کانال پلاسما بخشی از ماده را ذوب و تبخیر میکند. بخشی از این فلز مذاب پیش از آنکه توسط دیالکتریک شسته شود، مجدداً روی سطح منجمد شده و لایهای موسوم به لایه انجماد مجدد ایجاد میکند که میتواند تنشهای پسماند کششی در قطعه به وجود آورد.
- مصرف انرژی بالا و هزینههای اولیه تجهیزات: مصرف انرژی ویژه در دستگاههای اسپارک بسیار بالا است. علاوه بر این، خرید و راهاندازی این ماشینآلات پیچیده، آموزش اپراتورها و تأمین الکترودها و دیالکتریک مناسب، هزینههای اولیه و جاری زیادی را به همراه دارد.